Afet İnan, öğretmen, tarihçi, sosyolog ve akademisyendir. Mustafa Kemal ATATÜRK'ün manevi kızlarından biri olan İnan, Cumhuriyet'in ilk dönemindeki tarih çalışmalarında önemli görevler üstlendi. Türk Tarih Kurumu'nun kuruluş sürecinde yer aldı, kurumda uzun yıllar görev yaptı ve Türk Tarih Tezi'nin hazırlanması ve yaygınlaştırılmasında etkin rol oynadı.

Afet İnan, 30 Ekim 1908 tarihinde Selanik Vilayeti'nin Doyran kasabasında doğdu. Tam adı Ayşe Afet İnan'dır. Babası orman memuru İsmail Hakkı Uzmay, annesi Şehzane Hanım'dır. Balkan Savaşları'nın ardından ailesi Anadolu'ya göç etti. Babasının görevi nedeniyle çocukluğu farklı şehir ve kasabalarda geçti.

Çocukluğu ve Eğitimi

Babasının sık sık görev yeri değiştirmesi nedeniyle Afet İnan ilk öğrenimini Adapazarı, Ankara, Mihalıççık ve Biga gibi farklı yerlerde sürdürdü. 1920 yılında ilkokul diplomasını aldı. Daha sonra Bursa Kız Öğretmen Okulu'na girdi ve 1925 yılında mezun oldu.

Mezuniyetinin ardından İzmir'de Redd-i İlhak İlkokulu'na öğretmen olarak atandı. Aynı yıl İzmir'de Mustafa Kemal ATATÜRK ile tanıştı. Öğrenimini sürdürmek ve yabancı dil öğrenmek istediğini Atatürk'e anlatmasının ardından Fransızca öğrenmesi amacıyla İsviçre'nin Lozan şehrine gönderildi.

1927 yılında Türkiye'ye dönen Afet İnan, bir süre İstanbul'daki Notre Dame de Sion Fransız Kız Lisesi'nde öğrenim gördü. 1929 yılında ortaöğretimde tarih öğretmenliği yapabilmek için gerekli sınavları geçtikten sonra Ankara Musiki Muallim Mektebi'nde tarih ve yurt bilgisi dersleri vermeye başladı. Daha sonra Ankara Kız Lisesi'nde de görev yaptı.

Atatürk ve Tarih Çalışmaları

Afet İnan'ın yaşamındaki önemli dönüm noktalarından biri Mustafa Kemal ATATÜRK ile kurduğu yakın ilişki oldu. Atatürk'ün manevi kızı olarak onun yakın çevresinde bulundu; özellikle tarih, yurttaşlık bilgisi, kadın hakları ve Cumhuriyet'in kuruluş süreci üzerine yürütülen çalışmalara katıldı.

İnan'ın anlatımına göre yabancı okullarda kullanılan bazı tarih kitaplarında Türklerin “barbar” ve medeniyet bakımından geri bir topluluk olarak gösterilmesi dikkatini çekmişti. Bu konuyu Mustafa Kemal ATATÜRK'e iletmesi, dönemin tarih çalışmalarına yönelik ilgisinin gelişmesinde etkili oldu. Atatürk'ün yönlendirmesiyle Türklerin ve Türk medeniyetinin tarih içindeki yerinin araştırılmasına yönelik çalışmalar hız kazandı.

Bu süreçte geliştirilen Türk Tarih Tezi'nin hazırlanması ve savunulmasında Afet İnan etkin rol aldı. Tez, Türklerin dünya medeniyetlerinin oluşumundaki yerini öne çıkarmayı amaçlayan dönemin tarih anlayışının temel yaklaşımlarından biriydi. Günümüz tarihçiliğinde tezin bazı ırk, antropoloji ve tarih öncesi toplumlara ilişkin savları bilimsel açıdan geçerli kabul edilmemekle birlikte, Cumhuriyet'in ilk dönemindeki ulusal tarih yazımının anlaşılması bakımından önemli bir yere sahiptir.

Kadın Hakları Konferansı

Afet İnan, 3 Nisan 1930 tarihinde Türk Ocağı'nda kadınların siyasi hakları konusunda bir konferans verdi. Kadınların belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkının tartışıldığı dönemde gerçekleştirilen konferans, İnan'ın kamuoyu önündeki ilk önemli konuşmalarından biri oldu.

İnan daha sonraki yıllarda da Türk kadınının toplumsal ve siyasi hakları üzerine araştırmalar yaptı; kadınların tarih boyunca sahip oldukları hakları inceleyen eserler yayımladı.

Türk Tarih Kurumu'nun Kuruluşundaki Rolü

28 Nisan 1930 tarihinde gerçekleştirilen Türk Ocakları VI. Kurultayı'nın son oturumunda Afet İnan, Mustafa Kemal ATATÜRK'ün yönlendirmesiyle Türk tarihi ve medeniyetinin bilimsel yöntemlerle araştırılması amacıyla sürekli bir heyet kurulmasını isteyen 40 imzalı önergeyi sundu.

Önergenin kabul edilmesinin ardından 16 üyeden oluşan Türk Tarihi Tetkik Heyeti kuruldu. Afet İnan da heyetin üyeleri arasında yer aldı. Heyet ilk toplantısını 4 Haziran 1930 tarihinde yaptı.

Türk Ocaklarının kapanmasının ardından 15 Nisan 1931 tarihinde Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti kuruldu. Kuruluşunda aktif görev alan Afet İnan, kurumun kurucu üyelerinden biri oldu. Cemiyet 1935 yılında Türk Tarih Kurumu adını aldı. İnan, kurumun çalışmalarına, kongrelerine ve yayın faaliyetlerine uzun yıllar katkıda bulundu; Türk Tarih Kurumu'nda asbaşkanlık görevinde de bulundu.

Akademik Kariyeri

1935 yılında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nin kurulması hazırlıkları sırasında Afet İnan'a öğretim görevi önerildi. İnan, yükseköğrenimini ve doktorasını tamamlamadan akademik görev üstlenmenin uygun olmayacağını belirterek eğitimine devam etmeyi tercih etti.

İsviçre'ye giderek Cenevre Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Bilimler Fakültesinde yakın çağ ve modern tarih alanında öğrenim gördü. Lisans çalışmasını Osmanlı döneminin ekonomik tarihi üzerine hazırladı. 1938 yılında lisans öğrenimini tamamladı.

Cenevre'deki doktora çalışmalarını sosyoloji alanında sürdüren Afet İnan, Türkiye nüfusunun antropolojik özellikleri üzerine kapsamlı bir araştırma hazırladı ve 1939 yılında doktorasını tamamladı.

Türkiye'ye döndükten sonra Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinde çalışmaya başladı. 1942 yılında doçent, 1950 yılında profesör oldu. Cumhuriyet tarihi, Türk Devrimi ve yakın dönem tarihi üzerine dersler verdi.

Akademik yaşamı boyunca Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinin yanı sıra Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi, Hacettepe Üniversitesi, Ege Üniversitesi Eczacılık Fakültesi ve Ankara Harp Okulu gibi farklı kurumlarda Türkiye Cumhuriyeti ve Türk Devrimi konularında dersler ve konferanslar verdi.

1973 yılında Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinde Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kürsüsü'nün kurulmasına öncülük etti. Kürsünün başkanlığını yürüttü ve 1977 yılında kendi isteğiyle emekliye ayrıldı.

Atatürk Üzerine Çalışmaları

Afet İnan, tarih ve sosyoloji çalışmalarının yanı sıra Mustafa Kemal ATATÜRK'ün yaşamı, düşünceleri ve Cumhuriyet'in kuruluş dönemi hakkında çok sayıda eser hazırladı. Atatürk'le uzun yıllar aynı çevrede bulunması nedeniyle tanık olduğu olayları, konuşmaları, mektupları ve çeşitli belgeleri kitaplaştırdı.

İnan'ın yayımladığı eserler arasında Atatürk'ten Hatıralar, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Atatürk'ten Mektuplar ve Medeni Bilgiler ve M. Kemal Atatürk'ün El Yazıları bulunmaktadır. Bu çalışmalar, Atatürk dönemi üzerine yapılan araştırmalarda kullanılan birinci elden tanıklık ve belge derlemeleri arasında yer aldı.

Vatandaş İçin Medenî Bilgiler çalışması, yurttaşlık, devlet, demokrasi, hak ve görevler gibi konuları ele aldı. Eserin hazırlanmasında Mustafa Kemal ATATÜRK'ün el yazısıyla yaptığı katkılar ve düzeltmeler daha sonra Afet İnan tarafından belgeleriyle yayımlandı.

Uluslararası Çalışmaları

Afet İnan, 1961-1962 yıllarında İngiltere'de araştırma ve incelemelerde bulundu. 1955-1979 yılları arasında UNESCO Türkiye Millî Komisyonunda Türk Tarih Kurumu'nu temsil etti.

Uluslararası toplantı ve kongrelere katılarak Türk medeniyet tarihi, Cumhuriyet tarihi ve kadın hakları üzerine bildiriler sundu. Türk kadınlarının siyasi ve toplumsal haklarını ele aldığı çalışmaları yabancı dillere de çevrildi. Kadın hakları konusundaki çalışmalarının bir bölümü UNESCO aracılığıyla uluslararası okuyucuya ulaştı.

Atatürk'ün Vasiyetnamesi

Mustafa Kemal ATATÜRK, 5 Eylül 1938 tarihinde düzenlediği vasiyetnamesinde Afet İnan'a da yer verdi. Vasiyetnamede İnan'a yaşamı boyunca aylık ödeme yapılmasını öngördü. Atatürk'ün manevi ailesinin bir üyesi olan İnan, onun ölümünden sonra da Atatürk'ün yaşamı ve Cumhuriyet'in kuruluş dönemine ilişkin araştırmalarını sürdürdü.

Ailesi ve Ölümü

Afet İnan, 1940 yılında kadın hastalıkları ve doğum uzmanı Rıfat İnan ile evlendi. Çiftin Arı İnan adında bir kızı ve Demir İnan adında bir oğlu oldu.

Afet İnan, 8 Haziran 1985 tarihinde Ankara'da 76 yaşında hayatını kaybetti. Cumhuriyet'in kuruluş yıllarındaki tarih çalışmalarına katılımı, Türk Tarih Kurumu'ndaki görevleri, akademik çalışmaları ve Mustafa Kemal ATATÜRK hakkındaki eserleriyle Türkiye'nin yakın dönem tarih yazımında iz bıraktı.

Eserlerinden Bazıları

1930 - Türk Tarihinin Ana Hatları (ortak çalışma)
1931 - Vatandaş İçin Medenî Bilgiler
1937 - Mimar Sinan
1947 - Türkiye Halkının Antropolojik Karakterleri ve Türkiye Tarihi
1950 - Atatürk'ten Hatıralar
1956 - Eski Mısır Tarihi ve Medeniyeti
1958 - Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler
1964 - Atatürk ve Türk Kadın Haklarının Kazanılması
1968 - Medeni Bilgiler ve M. Kemal Atatürk'ün El Yazıları
1972 - Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyeti'nin Birinci Sanayi Planı 1933
1982 - İzmir İktisat Kongresi, 17 Şubat-4 Mart 1923

Üyesi Olduğu Kuruluşlardan Bazıları

Türk Tarih Kurumu - Kurucu üye ve yönetici
Çocuk Haklarını Koruma Derneği - Kurucu üye
Türk Kadınının Sosyal Hayatını Tetkik Kurumu
Millî Kütüphaneye Yardım Derneği
Cenevre Tarih ve Arkeoloji Topluluğu
Uluslararası Antropoloji Enstitüsü
Uluslararası Kadınlar Birliği
Avrupa Kültürü Cemiyeti
UNESCO Türkiye Millî Komisyonu