Hafız Esad, Suriyeli asker ve siyasetçidir. 1971-2000 yılları arasında Suriye devlet başkanlığı yaptı. Baas Partisi'nin askerî kanadında yükselen Esad, 13 Kasım 1970'te gerçekleştirdiği iktidar değişikliğinin ardından yaklaşık otuz yıl boyunca Suriye'yi yönetti.

Hafız Esad, 6 Ekim 1930 tarihinde Suriye'nin Lazkiye bölgesindeki Kardaha kasabasında doğdu. Babası Ali Süleyman el-Esad'dır. Nusayri-Alevi bir aileden gelen Esad, çocukluğunu mütevazı koşullarda geçirdi.

Çocukluğu ve Askerî Eğitimi

Hafız Esad, genç yaşlarda siyasete ilgi duymaya başladı ve lise yıllarında Arap milliyetçiliğini ve sosyalizmi savunan Baas hareketine katıldı. 1946 yılında Baas çevresinde siyasi faaliyetlere başladı.

Askerî kariyeri seçen Esad, Hums Askerî Akademisinde eğitim gördü ve 1955 yılında pilot subay olarak mezun oldu. Suriye Hava Kuvvetlerinde göreve başladı. 1958 yılında gece ve jet uçuş eğitimi için Sovyetler Birliği'ne gönderildi.

Baas Partisi ve Askerî Kariyeri

Suriye ile Mısır'ın 1958 yılında birleşerek Birleşik Arap Cumhuriyeti'ni kurmasının ardından Esad bir süre Mısır'da görev yaptı. Suriye'nin 1961 yılında birlikten ayrılmasına karşı çıktı. Birliğin sona ermesinin ardından ordudaki görevinden uzaklaştırıldı.

Bu dönemde Salah Cedid, Muhammed Umran ve başka Baasçı subaylarla birlikte Baas Partisinin gizli Askerî Komitesinde yer aldı. Komite, 8 Mart 1963 tarihinde gerçekleştirilen askerî darbede önemli rol oynadı ve Baas Partisi Suriye'de iktidara geldi. Esad da yeniden orduya döndü ve kısa sürede üst düzey görevlere yükseldi.

1964 yılında Hava Kuvvetleri Komutanlığına getirildi. Şubat 1966'da Baas Partisi içindeki askerî ve sol kanadın gerçekleştirdiği iktidar değişikliğinin ardından Savunma Bakanı oldu. Yeni yönetimin en güçlü isimlerinden biri ise Salah Cedid'di.

Altı Gün Savaşı ve İktidar Mücadelesi

Hafız Esad, Savunma Bakanı olduğu dönemde 1967 Arap-İsrail Savaşı'nda Suriye ordusunun yönetimindeki başlıca isimlerden biriydi. Altı Gün Savaşı sonunda İsrail, Suriye'ye ait Golan Tepeleri'ni işgal etti.

Savaşın ardından Savunma Bakanı Hafız Esad ile Baas yönetiminin güçlü ismi Salah Cedid arasındaki görüş ayrılıkları giderek arttı. Esad daha pragmatik bir dış politika ve ordunun güçlendirilmesini savunurken Cedid parti örgütünün üstünlüğünü korumaya çalıştı.

1970 yılında Ürdün'de Filistinli örgütlerle Kral Hüseyin bin Talal yönetimi arasında yaşanan ve “Kara Eylül” olarak bilinen çatışmalar, Suriye yönetimi içindeki anlaşmazlığı daha da derinleştirdi.

İktidara Gelişi

Hafız Esad, 13 Kasım 1970 tarihinde Baas Partisinin askerî kanadının desteğiyle Salah Cedid yönetimini devirdi. Esad'ın “Düzeltici Hareket” olarak adlandırdığı bu iktidar değişikliği sırasında Cedid ve dönemin devlet başkanı Nureddin el-Atasi tutuklandı.

Esad önce başbakanlık ve Baas Partisinin bölgesel liderliğini üstlendi. Şubat 1971'de devlet başkanlığına aday gösterildi ve 12 Mart 1971 tarihinde yapılan halk oylamasının ardından Suriye devlet başkanı oldu.

Devlet, ordu, güvenlik kurumları ve Baas Partisi üzerindeki denetimini güçlendiren Hafız Esad, devlet başkanlığı görevini ölümüne kadar sürdürdü.

1973 Arap-İsrail Savaşı

6 Ekim 1973 tarihinde Suriye ve Mısır, 1967 savaşında kaybettikleri toprakları geri almak amacıyla İsrail'e karşı ortak bir askerî harekât başlattı. Suriye ordusu savaşın ilk günlerinde Golan Tepeleri'nde ilerledi; ancak İsrail'in karşı saldırısıyla geri çekildi.

Savaşın ardından Esad yönetimi, Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Bakanı Henry Kissinger aracılığıyla yürütülen görüşmelere katıldı. 1974 yılında Suriye ile İsrail arasında kuvvetlerin ayrılması anlaşması imzalandı ve Golan Tepeleri'nde Birleşmiş Milletler gözetiminde ateşkes hattı oluşturuldu.

Lübnan İç Savaşı

Hafız Esad'ın dış politikasındaki en önemli alanlardan biri Lübnan oldu. 1976 yılında Lübnan İç Savaşı devam ederken Suriye ordusunu bu ülkeye gönderdi. Suriye, sonraki yıllarda Lübnan siyasetinde ve güvenlik yapısında belirleyici aktörlerden biri haline geldi.

Esad yönetimi, Lübnan'daki farklı dönemlerde Filistinli örgütler, Hristiyan gruplar ve çeşitli Lübnanlı siyasi hareketlerle değişen ittifaklar kurdu. Suriye askerî varlığı Hafız Esad'ın ölümünden sonra da devam etti ve 2005 yılında sona erdi.

Sovyetler Birliği ile İlişkileri

Hafız Esad, Soğuk Savaş yıllarında Sovyetler Birliği ile yakın askerî ve siyasi ilişkiler kurdu. 1980 yılında iki ülke arasında Dostluk ve İşbirliği Antlaşması imzalandı.

Sovyetler Birliği, Suriye ordusunun başlıca silah ve askerî teknoloji kaynaklarından biri oldu. Esad yönetimi buna karşın dış politikada tamamen Moskova'ya bağlı kalmamaya ve bölgesel hareket alanını korumaya çalıştı.

Filistin Politikası

Hafız Esad, Filistin davasını Suriye dış politikasının önemli unsurlarından biri olarak gördü. Filistin Kurtuluş Örgütü'ne ve çeşitli Filistinli örgütlere destek verdi.

Bununla birlikte FKÖ lideri Yaser Arafat ile ilişkileri zaman zaman ciddi biçimde gerildi. Özellikle 1980'li yıllarda Esad yönetimi, Arafat'a muhalif Filistinli grupları destekledi. İki lider arasındaki ilişkiler sonraki yıllarda yeniden normalleşti.

Müslüman Kardeşler ve Hama Olayları

1970'lerin sonlarından itibaren Esad yönetimi, Müslüman Kardeşler ve diğer İslamcı muhalif örgütlerin silahlı eylemleriyle karşı karşıya kaldı. Hükümet, muhalefeti bastırmak amacıyla geniş çaplı güvenlik operasyonları yürüttü.

Şubat 1982 tarihinde Hama kentinde Müslüman Kardeşler öncülüğündeki silahlı ayaklanmaya karşı Suriye ordusu ve güvenlik güçleri büyük bir operasyon gerçekleştirdi. Kent ağır bombardımana uğradı ve çok sayıda sivil hayatını kaybetti. Olay Hama Katliamı olarak anıldı.

Hama'daki can kaybına ilişkin kesin bir sayı bulunmamaktadır. Farklı araştırmalarda birkaç binden on binlerce kişiye kadar değişen tahminler verildi; Human Rights Watch daha güvenilir tahminlerin yaklaşık 5 bin ile 10 bin arasında olduğunu belirtmektedir.

Irak ve İran Politikası

Baas Partisinin Irak ve Suriye kolları arasındaki rekabet nedeniyle Hafız Esad ile Irak Devlet Başkanı Saddam Hüseyin arasında uzun yıllar ciddi siyasi gerilim yaşandı.

1980-1988 İran-Irak Savaşı sırasında birçok Arap devleti Irak'ı desteklerken Suriye, Saddam Hüseyin yönetimine karşı İran'ın yanında yer aldı.

Körfez Savaşı ve Batı ile İlişkileri

Irak'ın 1990 yılında Kuveyt'i işgal etmesinin ardından Hafız Esad, Saddam Hüseyin'e karşı oluşturulan Amerika Birleşik Devletleri öncülüğündeki uluslararası koalisyona katıldı. Suriye birlikleri 1991 Körfez Savaşı sırasında koalisyon içinde görev yaptı.

Bu politika Suriye'nin Amerika Birleşik Devletleri ve bazı Batılı ülkelerle ilişkilerinin geçici olarak gelişmesini sağladı.

İsrail ile Barış Görüşmeleri

1991 Madrid Barış Konferansı'nın ardından Suriye ile İsrail arasında Golan Tepeleri'nin geleceğini de kapsayan görüşmeler başladı. Esad yönetimi, İsrail'in 1967'de işgal ettiği Golan Tepeleri'nden tamamen çekilmesini barış anlaşmasının temel koşulu olarak gördü.

1990'lı yıllarda Amerika Birleşik Devletleri'nin arabuluculuğunda çeşitli görüşmeler yürütülmesine rağmen Esad döneminde Suriye ile İsrail arasında nihai barış anlaşmasına ulaşılamadı.

Yönetimi

Hafız Esad döneminde Baas Partisi devlet yönetiminin merkezinde yer aldı. Başkanlık sistemi, güvenlik ve istihbarat kurumları ile ordu üzerinde güçlü bir merkezi denetim oluşturuldu.

Esad'ın iktidarı döneminde siyasi muhalefetin faaliyet alanı ciddi biçimde sınırlandırıldı. Olağanüstü hâl uygulamaları, siyasi tutuklamalar, güvenlik servislerinin geniş yetkileri ve ifade özgürlüğüne getirilen sınırlamalar yönetimin belirgin özellikleri arasında yer aldı.

Esad, 1978, 1985, 1991 ve 1999 yıllarında yapılan halk oylamalarında yeniden devlet başkanı olarak onaylandı.

Ailesi

Hafız Esad, 1957 yılında Enise Mahluf ile evlendi. Çiftin Büşra Esad, Basil Esad, Beşşar Esad, Mecid Esad ve Mahir Esad adlarında beş çocuğu oldu.

Esad'ın büyük oğlu Basil Esad, babasının muhtemel halefi olarak yetiştiriliyordu. Ancak 1994 yılında geçirdiği trafik kazasında hayatını kaybetti. Bunun ardından Londra'da göz hastalıkları eğitimi gören Beşşar Esad Suriye'ye çağrıldı ve siyasî-askerî görevler için hazırlanmaya başladı.

Vefatı

Hafız Esad, 10 Haziran 2000 tarihinde Şam'da 69 yaşında hayatını kaybetti. Uzun süredir kalp rahatsızlığı bulunan Esad'ın ölümünün kalp krizi sonucu gerçekleştiği açıklandı.

Ölümünün ardından Suriye Anayasası'nda devlet başkanlığı için öngörülen asgari yaş 40'tan 34'e indirildi. Böylece o sırada 34 yaşında olan oğlu Beşşar Esad devlet başkanlığına aday gösterildi. Temmuz 2000 tarihinde yapılan halk oylamasının ardından Beşşar Esad, babasının yerine Suriye devlet başkanlığı görevini üstlendi.