Bahriye Üçok, Türk tarihçi, ilahiyatçı, akademisyen, yazar ve siyasetçidir. İslam tarihi, kadınların İslam toplumlarındaki konumu, laiklik ve kadın hakları üzerine çalışmalar yaptı. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinin ilk kadın öğretim üyelerinden biri olan Üçok, Cumhuriyet Senatosunda ve Türkiye Büyük Millet Meclisinde görev yaptı. 6 Ekim 1990 tarihinde evine gönderilen bombalı paketin patlaması sonucu hayatını kaybetti.

Bahriye Üçok, 1919 yılında Trabzon'da doğdu. İlköğrenimini Ordu'da tamamladıktan sonra İstanbul Kandilli Kız Lisesinde okudu. Daha sonra Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Ortaçağ ve Türk-İslam Tarihi Bölümüne girdi. Aynı dönemde Devlet Konservatuvarı Opera Bölümünde de öğrenim gördü.

Eğitimi ve Öğretmenliği

Bahriye Üçok, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinden 1942 yılında mezun oldu. Mezuniyetinin ardından kısa süre fakülte kütüphanesinde çalıştı; aynı yıl Samsun Lisesinde stajyer tarih öğretmeni olarak göreve başladı. 1944 yılında Ankara 4. Ortaokuluna tarih-coğrafya öğretmeni olarak atandı.

Yaklaşık 11 yıl ortaokul ve liselerde tarih öğretmenliği yapan Bahriye Üçok, Fransızcanın yanı sıra Farsça ve Arapça bilgisiyle İslam tarihi kaynakları üzerinde çalışmalar yürüttü.

Akademik Kariyeri

Bahriye Üçok, 1953 yılında Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinde göreve başladı. Fakültenin ilk kadın öğretim üyelerinden biri olarak İslam tarihi dersleri verdi. Aynı bölümde Neşet Çağatay ve Hüseyin Gazi Yurdaydın ile birlikte İslam tarihi öğretiminin gelişmesinde görev aldı.

1957 yılında İslam tarihindeki ilk yalancı peygamberler üzerine hazırladığı çalışmayla doktorasını tamamladı. 1964 yılında İslam Devletlerinde Kadın Hükümdarlar adlı çalışmasıyla doçent unvanını aldı.

Akademik çalışmalarında İslam tarihi, kadınların Müslüman toplumlarındaki hukuki ve siyasi konumu, Emeviler ve Abbasiler dönemi ile din-devlet ilişkileri üzerinde durdu. İslam'ın çağdaş yaşamla bağdaşabileceğini savunan yorumları ve kadın haklarına ilişkin görüşleri nedeniyle çeşitli çevrelerin tepkileriyle karşılaştı.

1971 yılında üniversitedeki görevinden ayrılarak siyasal yaşama geçti.

Siyasi Hayatı

Bahriye Üçok, 14 Ekim 1971 tarihinde Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay tarafından Cumhuriyet Senatosu kontenjan üyeliğine seçildi. Kontenjan senatörleri grubunda görev aldı ve Cumhuriyet Senatosu Başkanlık Divanında kâtip üye olarak bulundu. Senatörlük görevi 1977 yılında sona erdi.

1977 yılında Cumhuriyet Halk Partisi'ne katıldı. 12 Eylül 1980 askerî müdahalesinin ardından siyasi partilerin yeniden kurulmasına izin verilmesi üzerine 1983 yılında Halkçı Parti'nin kurucuları arasında yer aldı.

6 Kasım 1983 tarihinde yapılan genel seçimlerde Halkçı Parti'den Ordu milletvekili seçilerek TBMM'ye girdi. Mecliste kadın hakları, eğitim, din-devlet ilişkileri ve laiklik konularında çalışmalar yaptı. Kadın-erkek eşitliğiyle ilgili kanun teklifleri ve konuşmalarıyla da Meclis çalışmalarına katıldı.

Halkçı Parti ile SODEP'in 1985 yılında birleşmesiyle kurulan Sosyaldemokrat Halkçı Parti'de siyasi yaşamını sürdürdü. Daha sonra SHP Parti Meclisi üyeliğine seçildi.

Laiklik ve Kadın Hakları Üzerine Çalışmaları

Bahriye Üçok, akademik ve siyasi yaşamında laiklik, kadınların toplumsal ve siyasal hakları, dinin siyasal amaçlarla kullanılmasının doğurabileceği sorunlar ve çağdaşlaşma üzerinde durdu.

İslam tarihinde kadınların yöneticilik yaptığı örnekleri inceleyerek Müslüman toplumlarda kadının siyasal hayattan bütünüyle dışlanmasının dinî bir zorunluluk olmadığını savundu. Bu görüşlerini akademik makalelerinde, kitaplarında, konferanslarında ve televizyon programlarında dile getirdi.

1988 yılında katıldığı bir televizyon programında İslam'da örtünme ve oruçla ilgili görüşlerini açıklamasının ardından tehditler almaya başladı.

Öldürülmesi

6 Ekim 1990 tarihinde Ankara'daki evine gönderilen ve kitap içerdiği izlenimi verilen bir paket Bahriye Üçok'a ulaştırıldı. Paketi açmaya çalıştığı sırada içine yerleştirilen bombanın patlaması sonucu ağır yaralandı. Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesine kaldırıldı ancak aynı gün hayatını kaybetti.

Öldürüldüğü sırada SHP Parti Meclisi üyesiydi ve partisi için laiklik konusunda bir rapor hazırlıyordu.

Saldırının hemen ardından “İslami Hareket” adını kullanan bir örgütün cinayeti üstlendiği bildirildi. Daha sonraki “Umut Davası” yargılamalarında ise mahkeme kararlarında, Bahriye Üçok'un öldürülmesinin de aralarında bulunduğu bir dizi saldırının Tevhid-Selam Kudüs Ordusu adlı örgüt tarafından gerçekleştirildiği kabul edildi.

Bahriye Üçok'un cenazesi 9 Ekim 1990 tarihinde düzenlenen törenin ardından Ankara Karşıyaka Mezarlığı'na defnedildi.

Kitapları

İslam'dan Dönenler ve Yalancı Peygamberler
İslam Devletlerinde Türk Naibeler ve Kadın Hükümdarlar
İslam Tarihi: Emeviler-Abbasiler
Atatürk'ün İzinde Bir Arpa Boyu

Çeviri ve Akademik Çalışmaları

Ortaçağda Müslümanların Günlük Yaşayışları - Aly Mazahéri'den çeviri
Müslüman Ortaçağda Eğitim ve Öğretim - Çeviri
İslam Devletlerinde Bazı Naibeler - Akademik makale